D ariusz Kalina

Z danych źródłowych wiemy jednak, że na terenie wsi znajdowała się wcześniejsza rezydencja o charakterze rezydencjonalnym, przynajmniej z połowy XVII w.[1], a zważywszy na wybitnie obronny charakter terenu dworskiego, również obronnym.

Wieś położona jest w bardzo urozmaiconym terenie, centralnym punktem widokowym jest obecnie pałac, wokół którego rozłożony zostawał dość rozległy park krajobrazowy. W lilii równoległej pałacu znajduje się kaplica, przypuszczalnie nagrobna, pomiędzy nią a pałacem widoczne są ślady niewielkiego stawu. Od strony elewacji południowej pałacu znajdują się sklepione piwnice niewiadomego pochodzenia[2].

Nazwa wsi zapisywana była jako Baluthow w XV w. Przyjmuje się, że wieś istniała w średniowieczu, a dowodem jej rozwoju jest funkcjonujący we wsi kościół parafialny, wzmiankowany w 1326 r. Jego hipotetyczna lokalizacja to miejsce obecnej murowanej kaplicy, datowanej na 1786 r., pozostającej na terenie zespołu dworskiego. Fundatorem jego miał być właściciel Bałtowa pochodzący z rodu Rawicz[3]. Kościół ten położony był w zasięgu archidiakonatu zawichojskiego, w czasach króla Kazimierza Wielkiego parafia bałtowska była niezbyt ludna i obejmowała 165 wiernych[4].

W opisie Jana Długosza (1470-1480) na terenie wsi funkcjonuje kościół drewniany p.w. św. Andrzeja, prawo patronatu należało do rycerza Warsza h. Rawa[5]. We wsi były wymienione łany kmiece, karczmy, zagrody, folwark rycerski (praedium unum militare), z którego ról dziesięcinę snopową i konopną pobierał miejscowy pleban, a jej wysokość wynosiła 10 grzywien. Kościół miał własne role i łąkę przeznaczone na folwark. Oprócz tego pleban pobierał dziesięcinę z części wsi Janowice, leżącej w parafii Momina[6].

W Księdze dochodów beneficjów diecezji krakowskiej z roku 1529 czytamy, że pleban bałtowski pobierał dziesięcinę snopową z ról folwarcznych, i kmiecych wsi Bałtów, z Jędrzejowic – z ról kmiecych, w Denkowie – z ról dworskich, z Borii z ról kmiecych, ze Stoków z ról kmiecych i w Okole – z wszystkich ról należących do wsi[7]. W tym czasie właściciele wsi był Stanisław Tarło h. Topór, piszący się ze Szczekarzowic, dziedzic Goździelina i Okołu. Wydaje się, że wieś otrzymała jego córka wyszła za Gabriela Gniewosza z Oleksowa[8].

Nieco później, w roku 1589 dziedzicem wsi był Andrzeja Świdzińskiego h. Półkozic. We wsi było wówczas 9 łanów, 2 zagrody, 3 komorników i 12 rzemieślników. Parafia obejmowała jeszcze wsie: Trzemecha, należącą do Kacpra Grabskiego i Marcina Trzemeskiego, Pętkowice do Jakuba i Marcina Pętkowskich oraz Wola należącej do Mikołaja Malyczowskiego – zapewne Marcina Chocimowskiego herbu Oksza, dziedzica Małoszyc[9].

Był to okres reformacji. Nie wiadomo wiele na temat ewentualnego przejęcia przez protestantów kościoła bałtowskiego[10]. Przyjmuje się, że pod koniec XVI w. kościół spalił się, a na jego miejscu wzniesiono kaplicę. Nie jest jak dotąd wyjaśnione czy miało to związek z okresem reformacji w okolicy – w Pętkowicach znajduje się obiekt zwany zborem ariańskim, którego jednak istnienia i funkcjonowania w latach 1550-1632 nie potwierdzają Akta Synodów Różnowierczych[11].

Wieś była mocno rozdrobniona pomiędzy kilku właścicieli[12] – z wszystkich innych rodzina Chocimowskich wydaje się dla naszych rozważań najważniejsza. Występujący w drugiej połowie XVII w. Paweł Chocimowski, syn Hieronima, pisarz grodzki radomski (1677), podstarości i sędzia radomski (1686), pochodził zapewne z bocznej gałęzi rodu Chocimowskich zapoczątkowanej przez Marcina, dziedzica Małoszyc. Jego synowie (Marcina) – Łukasz, Hieronim i Jan pisali się z Rzuchowa w roku 1578 r. – Paweł, syn Hieronima a wnuk Marcina z Małoszyc, komornik graniczny sandomierski (1593), podsędek sandomierski (1598), poseł na Sejm (1607) – wydaje się być przodkiem tegoż właśnie Pawła, wzmiankowanego w 1665 r., jako dziedzicu Bałtowa. Był on żonaty z Katarzyną z Kochanowskich, wdową po Marcinie Leżeńskim[13]. Właśnie z tym Pawłem, Chocimowskim związana jest wzmianka źródłowa o dworze bałtowskim. Po Chocimowskich Bałtów był własnością Ossolińskich herbu Topór (w 1617 r. Samuel Ossoliński)[14].

Z końcem wieku XVII. tego, jako właściciel Bałtowa pojawił się Marcin Chomentowski herbu Lis. Przyjmuje się, że około 1697 r. jako właściciel wsi i kolator miejscowego kościoła zdecydował wznieść nowy kościół w nowym miejscu, u podnóża góry[15]. – Wedle opinii księdza Franciszka Siarczyńskiego za czasów hetmana Stanisława Chomentowskiego – wieś Bałtów dziedziczna domów 115(!), ozdobna kościołem farnym i pałacem od Chomentowskiego hetmana zmurowanym…[16]. Stanisław Chomentowski żonaty był z Dorotą Tarłówną, która po jego śmierci zaszłej w 1728 roku wyszła powtórnie za mąż za Adama Tarłę, starostę jasielskiego[17].

Bałtów odziedziczył Dominik Pieniążek herbu Odrowąż, łowczy bydgoski, a następnie Ludwik Pieniążek, od którego w 1798 r. odkupił Jacek hrabia Małachowski herbu Nałęcz, kanclerz wielki koronny, dziedzic Bodzechowa, Ćmielowa, Denkowa, Radoszyc i innych, który następnie przekazał je synowi Janowi Małachowskiemu piszącemu się z Dukli. W tym czasie dobra bałtowskie powiązane zostaną z dobrami ćmielowskimi[18]. – Otóż około 1746 r. Jan hrabia Małachowski otrzymał od Pawła Karola Sanguszki zezwolenie na wykup dóbr zastawnych należących do klucza ćmielowskiego. W cztery lata później doszło do realizacji porozumienia w sprawie dzierżawy majątku ziemskiego obejmującego miasta: Ćmielów i Denków oraz 27 wsi. Po trzech latach Jan Małachowski otrzymał zrzeczenie się przez Janusza Aleksandra Lubomirskiego zadłużonych dóbr, trzymanych dotąd w dzierżawie zastawnej, stając się ich pełnoprawnym właścicielem.

Po śmierci Jana Małachowskiego w 1762 r. dobrami ćmielowskimi dysponowała dożywotnio wdowa Izabela z Humnickich Małachowska, która w 1777 r. zdecydowała się dokonać podziału majątku pomiędzy swoje dzieci. Dobra ćmielowskie otrzymał Antoni Małachowski, który wydzierżawił je swojemu bratu Jackowi, właścicielowi klucza bodzechowskiego. Antoni nie dotrzymał warunków umowy i w ten sposób dobra ćmielowskie i bodzechowskie zostały połączone, stając się własnością Jacka Małachowskiego. Zarząd tego kompleksu umieszczony został w pałac w Bodzechowie, w którym przyjęty został król Stanisław August Poniatowski powracający z Ukrainy w 1787 r.

Następnie aktem spisanym w dworze radoszyckim Jacek hrabia Małachowski część majątku z Bodzechowem przekazał Gustawowi hrabiemu Małachowskiemu, wnukowi jego brata Mikołaja, a synowi Stanisława. Jacek Małachowski zmarł w 1821 r. i pochowany na cmentarzu w Ćmielowie, zaś jego syn Jan zmarł w kilkanaście dni po nim. Gustaw hr. Małachowski niezwłocznie po śmierci Jacka dokonał spisu z natury majątku. Rozpoczął się jednak proces sądowy z Franciszką hr. Karwicką, która przyjechała w kilka dni po śmierci brata i zamieszkała w dworze w Brzostowej (porozumienie w tej sprawie zostało dokonane dopiero w 1830 r.).

W 1822 r. dokonano rozgraniczenia dóbr bodzechowskich i ćmielowskich. Dobra ćmielowskie były Jana z Dukli Małachowskiego, żonatego z Barbarą Sołtykówną, z która nie miał dzieci, i z która się w po pewnym czasie rozwiódł. Córka Franciszka wyszła bez zgody ojca za generała Krzysztofa Dunin Karwickiego i wyjechała z nim na Wołyń. W r. 1828 darowała majątek złożony z dóbr: Bałtów, Ćmielów i Sadowie (oraz włości wołyńskich) swoim dzieciom – Kazimierzowi i Annie Karwickim. W pięć lat później Anna, po swoim ślubie, przekazała swoje prawa oddała bratu Kazimierzowi.

Przed 1831 r. wspomniane dobra zakupiła Teresa del Campio księżniczka Drucka Lubecka, rodzona siostra i teściowa Franciszka Ksawerego Druckiego Lubeckiego, żonatego z jej córką Marią. W 1845 r. Teresa skupiła wszystkie części dawnego majątku i stała się właścicielką dóbr: Ćmielów. Bałtów i Sadowie. Zmarła w 1847 r. spadek po niej otrzymała córka jedynaczka, Maria księżna Drucka Lubecka, wdowa po Franciszku Ksawerym, która nie była zainteresowana tymi dobrami i poleciła je oszacować celem sprzedaży. Na wieść o tym jej synowie Józef i Aleksander około w 1850 r. wymusili na matce odstąpienie im tych dóbr. W 1857 r. Józef pozbył się swojej części na rzecz brata, a ten z kolei ten dał go synowi (także) Aleksandrowi, w 1896 r.

Przyjmuje się, że właśnie w latach 1894-1899 został fundowany zespół pałacowy w Bodzechowie znany nam dzisiaj, a jego fundatorem był Aleksander książę Drucki Lubecki. Zburzył on wysoką murowaną bramę wjazdową postawioną przez Małachowskich w 18903 roku, jako że zasłaniała widok na nowo wzniesiony pałac bałtowski. Jan Wiśniewski wspomina o starym obrazie przestawiającym stary obraz z trzeciego dziesiątka ubiegłego wieku (tj. XIX wieku), z herbem Odrowąż Pieniążków, który widział u aktualnego dziedzica Bałtowa[19]. Po drugiej wojnie światowej rodzina Druckich Lubeckich zmuszona była opuścić Bałtów, i od tego czasu zespół pałacowy ulega postępującemu niszczeniu…

 



[1] Około 1665 r., J. Wiśniewski, Dekanat iłżecki, Radom 1909-1911, s. 6.

[2] Pałac. Zespół Szkół Rolniczych. Bałtów. Inwentaryzacja architektoniczno-konserwatorska, oprac. G. Bartkowiak, Kielce 1980, mps w archiwum Oddziałyu Terenowego Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Kielcach, sygn. 6, s. 1.

[3] J. Wiśniewski, Dekanat iłżecki…, s. 3.

[4] J. Ładogórski, Studia nad zaludnieniem Polski w XIV wieku, Wrocław 1958, s. 209.

[5] Na temat tego rodu, którego przedstawiele wystepują na interesującym nas terenie zob. J. Wroniszewskiego, Ród Rawiczów. Warszowice i Grotowice, Toruń 1992.

[6] Joannis Długosz, Liber Beneficiorum dioecensis Cracoviensis, t. 1-3, [w:] Opera Omnia. Cura A. Przezdziecki, Cracoviae 1863-1864 (dalej: JD LB), t. 2, str. 509, 471.

[7] Księga dochodów beneficjów diecezji krakowskiej z roku 1529 (tzw. Liber Retaxationum), wyd. Z. Leszczyńska-Skrętowa, Wrocław-Warszawa-Kraków 1968, (dalej: LR), s. 448.

[8] Był on dworzaninem królowej Izabeli, zmarł po 1531 r. jako krajczy koronny, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t. 3-4, Małopolska, opr. A. Pawiński, [w:] Źródła Dziejowe, t. 14-15, Warszawa 1886 (dalej: Pawiński), s. 463; K. Niesiecki, Herbarz polski, wyd. J. N. Bobrowicz, t. 1-10, Lipsk 1839-1846 (dajej: Niesiecki), t. 9, s. 11.

[9] Pawiński, s. 305; Niesiecki, t. 8, s. 572.

[10] J. Kaczor, Protestantyzm w powiecie radomskim w XVI-XVIII wieku, [w:] Radom i region radomski w dobie szlacheckiej Rzeczypospolitej, Radom 1996, s. 125-152.

[11] Akta synodów różnowierczych w Polsce, oprac. M. Sipayłło, t. 1 (1550-1559), Warszawa 1966; t. 2 (1560-1570), Warszawa 1972; t. 3 (1571-1632), Warszawa 1963, według indeksu.

[12] W 1629 r. w parafii Bałutów – wieś Bornia posiadał Andrzej Ossoliński, część Arnold Krzyżanowski, zaś Pętkowice Wojciech Brzeski, Z. Guldon, L. Stępkowski, Z. Trawicka, Rejestr poborowy powiatu sandomierskiego z roku 1629, Kielce bdw, s. 67.

[13]J. Wiśniewski, Dekanat iłżecki…, s. 2; A. Boniecki, Herbarz polski, t. 1-14, Warszawa 1899-1913 (dalej: Boniecki), t. 3, s. 14.

[14] J. Wiśniewski, Dekanat iłżecki…, s. 6.

[15] J. Wiśniewski, Dekanat iłżecki…, s. 3.

[16] J. Wiśniewski, Dekanat iłżecki…, s. 2; Opis powiatu radomskiego przez ks. Franciszka Siarczyńskiego w rękopisie pozostały wydał Tymoteusz Lipiński, Warszawa 1847, s. 21.

[17] W. Konopczyński, hasło: Chomentowski Stanisław, [w:] Polski Słownik Biograficzny (daje: PSB), t. 3, s. 414.

[18] D. Kalina, Zamek w Ćmielowie wyniki kwerendy źródłowej, [w:] Z dziejów budownictwa rezydencjonalno-obronnego na terenie dawnego województwa sandomierskiego. Materiały z sesji naukowej w Ćmielowie dnia 5 września 2009 roku, pod red. W. Iwańczaka, R. Kubickiego i D. Kaliny, Kielce 2011, w druku.

[19] J. Wiśniewski, Dekanat iłżecki…., s. 3.

Oznaczone:

Dariusz Kalina od początku lat 90'ych bada przeszłość Chęcin. W 2007 roku z jego inicjatywy odbywał się Rok Chęcin. Udało się zorganizować wiele spotkań w zabytkowych obiektach miasteczka, a po konferencjach i seminariach został ślad w postaci wydanych trzech książek poświęconych Chęcinom. Śmiało można powiedzieć, że żadna inna miejscowość tej wielkości nie jest tak dobrze poznana.

Bez komentarza

Skomentuj

Blue Captcha Image

*

KORNECKI JAKUB – snycerz

Tekst prezentowany poniżej autorstwa J.L. Kaczkowskiego, został wydrukowany w publikacji pt. Pamiętnik Kielecki na rok zwyczajny 1874 pod red. ks. […]

CHMIELNIK – dawne miasto prywatne

Miasto położone jest na pograniczu Pogórza Szydłowskiego i Niecki Nidziańskiej nad rzeką Mruczą, u źródeł rzeki Schodniej (Wschodniej). Jego nazwa […]

Mirzec. Kapliczka św. Jana Nepomucena

Tekst i zdjęcia: Grzegorz Wiatr Czasami można się zdziwić co jest pod warstwami farby. Przed … Po I jeszcze profil […]

Mokrsko Dolne. Renowacja baptysterium i chrzcielnicy Santi Gucciego

Zdjęcia: Grzegorz Wiatr Kościół w Mokrsku Dolnym z końca XIII w. pw Wniebowzięcia NMP. Przed i po renowacji. Jeszcze bez […]

Lisów. Epitafia Krasińskich

Tekst i zdjęcia: Grzegorz Wiatr Historia jednego pocisku Czyli epitafia Krasińskich w Lisowie Kaplica Krasińskich w Lisowie. To tu leżą […]

Lisów. Ołtarz św. Barbary w Kaplicy Krasińskich w Lisowie

Tekst i zdjęcia: Grzegorz Wiatr O takim jednym co Baśkę rozebrał Ta oto Barbara jest bardzo bardzo stara. Nie skłamię […]