O pracowane i wydane zostały nakładem drukarni „Kontur” we Włoszczowie wspomnienia Romualda Jana Faustyna Wilusza (1840-1922) z okresu powstania styczniowego i zesłania na Syberię. Rękopis został przekazany w 1935 roku przez Adama Wilusza, syna Romualda do Muzeum Narodowego w Krakowie. Współcześnie został udostępniony w formie cyfrowej przez Bibliotekę Jagiellońską i Bibliotekę Narodową.
Romuald Wilusz urodził się 30 stycznia 1840 r. w Sobniowie jako syn Władysława i Hieronimy z Janowskich. Został ochrzczony w kościele parafialnym pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Jaśle.
Jego rodzice gospodarowali w majątku Sobniów składającym się z wiosek: Sobniów, Łaski i Wolica. W 1850 r. dobra zostały zlicytowane, a część z nich rozparcelowano, w związku z czym rodzina przeniosła się dwadzieścia dwa kilometry na północ do dóbr Błażkowa (Błaszkowa), w których udziały były posagiem Hieronimy, a pozostałe części należały m. in. do Józefa Janowskiego, Józefa Bochniewicza i Teresy Niedzielskiej.
Naukę w Gimnazjum św. Anny w Krakowie rozpoczął w 1853 r., dołączył do swojego brata Juliana (Juliusza) który zaczął tam uczęszczać rok wcześniej. Do egzaminu maturalnego przystąpił 5 maja 1861 r., którego nie zdał. Po krótkiej przerwie z powodzeniem uzyskał świadectwo maturalne 8 stycznia 1862 r. i zapisał się na drugi
semestr roku akademickiego 1861/62 na Wydział Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zmienił jednak kierunek studiów i w następnym roku akademickim był już studentem zwyczajnym na Wydziale Lekarskim UJ.
Do organizacji spiskowej wciągnął go kolega gimnazjalny, a wówczas student prawa Zygmunt Gebhard. Do obozu w Ojcowie przybył w grupie kolegów i został wpisany na listę ochotników 7 lutego 1863 r. pod pozycją 162.
Romuald uczestniczył w tragicznym w skutkach ataku na Miechów, był członkiem oddziału Anastazego Mossakowskiego, ale w trakcie przekraczania granicy został aresztowany przez władze austriackie i było to jego drugie aresztowanie, pierwsze miało miejsce po tym jak grupy rozbitków spod Miechowa wracały do Galicji.
Sprawozdania z procesu drukował krakowski „Czas” a obrońcą Romualda był Maksymilian Machalski. Znamienne są słowa Romualda jakie padły podczas rozprawy:
Przyłączyć się do powstania polskiego było moim obowiązkiem jako
Polaka i skoro cały naród powstaje zatem ja jako członek narodu
polskiego nie mogłem się wyłączyć.
Równie wymowna była przemowa jego obrońcy:
Powstanie bowiem w Polsce moskiewskiej znalazło odgłos we
wszystkich częściach tej krainy, tak w Poznańskiem jak w Galicji.
Niezaprzeczoną jest dalej rzeczą, że czyn ten wykonywały i wykonują
tysiące członków tego nieszczęśliwego narodu; czyn ten pochodzi
z uczucia, po wszystkie czasy u wszystkich ludów od najdzikszych
aż do najwykształcenszych za najświętsze uważanego i pielęgnowanego;
uczucia, co popycha ludzi najszlachetniejszych do zaparcia się
siebie samego, do poświęcenia dla ogółu; uczucia, co się wije złotą
wstęgą w historji narodu polskiego, co uwydatnia wszelkie wspaniałe
i wielkie zjawiska w historji innych narodów – uczucia, co
nakazuje ojcom rodziny wyrwać się z więzów które im społeczeństwo
i natura nadały, porzucać żonę, dzieci, rodzinę; co nakazuje
zapomnieć młodzieńcom o marzeniach wielkiej przyszłości, wyrzec
się miłości i iść szukać walki i niebezpieczeństwa, przelać krew i oddać
życie na ołtarzu dobra powszechnego – uczucia świętej miłości
ojczyzny, o którym tak pięknie nasz stary Krasicki w wierszach następnych
orzekł:
Kształcisz kalectwo przez chwalebne blizny, ,
Gnieździsz w umysłach rozkoszy prawdziwe,
Byle cię tylko wspomódz, byle wspierać,
Nie żal żyć w nędzy, nie żal i umierać.
Te więc okoliczności przedstawiam wysokiemu sądowi do łaskawego
uwzględnienia.
Romuald Wilusz i Maciej Pacana w kwietniu 1863 roku
Kulminacyjnym momentem jego zaangażowania w powstanie był udział w wyprawie oddziału Dionizego Czachowskiego i krwawe stracia pod Rybnicą i w Jurkowicach. Po rozbiciu oddziału trafił do niewoli i skazany do rot aresztanckich i trafił najpierw do Permu, potem do Symbirska. Staraniem ks. Ludwika Ruczki został zwolniony i wrócił do Galicji. Ożenił się z Kazimierą Strawińską, urodzoną w Stanisławowie, córką Marcelego i Marii z Lummelów. Mieli trzech synów:
- Adama Seweryna – ur. 25 listopada 1877 r. w Strusinie pod Tarnowem. Był nauczycielem w gimnazjach w Podgórzu, Przemyślu, Brzeżanach, Jarosławiu, Kraśniku i Kolnie a później dyrektorem gimnazjów w Zakopanem i Stopnicy. Ożenił się 23 listopada 1907 r. z Zofią Anielą Warchał, a ceremonia zaślubin odbyła się w kościele parafialnym w Brzeżanach. We wrześniu 1943 aresztowany przez Niemców w Krakowie, przewieziony 1 października do obozu koncentracyjnego w Auschwitz, gdzie zmarł 28 listopada.
- Eustachego – ur. się ok. 1879 r., w 1891 r. rozpoczął naukę w Gimnazjum św. Anny w Krakowie, kontynuował ją w latach 1892-1895 w III Gimnazjum im. Jana III Sobieskiego w Krakowie, po ukończeniu czwartej klasy pojechał z Adamem na wakacje do ciotki w Starej Soli koło Sambora, zginął tragicznie 24 sierpnia 1895 r. w Starym Samborze.
- Antoniego Filipa – ur. 26 maja 1887 r. w Krakowie, chrzest odbył się 8 lipca w kościele pw. Wszystkich Świętych. W 1899 r. rozpoczął edukację w 1 klasie w Gimnazjum Arcyksiężniczki Elżbiety w Samborze. Ożenił się w 10 października 1916 r. w Krakowie z Wandą Kmieć, mieli dwie córki: Irenę Zofię (1917-?) i Marię Helenę (1919-?). Pracował w Krakowie jako urzędnik prywatny i mieszkał przy ul. Kołłątaja 12.
Romuald pracował jako urzędnik pocztowy w Tarnowie, Lwowie, Samborze i krakowskim Podgórzu. Zmarł w Drohobyczu w 1922 roku.
***
Bardzo ciekawą postacią był Adam Seweryn Wilusz, syn Romualda, wieloletni nauczyciel w gimnazjach w Podgórzu, Przemyślu, Brzeżanach, Jarosławiu, Kraśniku i Kolnie a później dyrektor gimnazjów w Zakopanem, Warszawie i Stopnicy. Prowadził również z żoną Prywatne Seminarium Nauczycielskie Żeńskie w Jarosławiu. Tam również w latach 1915-1916 prowadził założone przez siebie Wydawnictwo artystycznych widokówek „Polonia”. Wiele z wydrukowanych kart pocztowych zachowało się do naszych czasów, niektóre posiadają charakter patriotyczny, inne prezentują ślady wojny na ziemiach polskich, m. in. zniszczone umocnienia wojskowe w Przemyślu, wysadzanie
magazynów amunicji w Przemyślu, zniszczenia w Jarosławiu, ruiny pałacu Siemieńskich w Pawłosiowie, jeńców rosyjskich w różnych sytuacjach czy cmentarz wojenny w Gorlicach. Osobną serię stanowiły sceny poświęcone Legionom Polskim.
Po przejściu na emeryturę przeniósł się do Krakowa i otworzył Zakład Grafologii Sądowej „GRAPHOLOGIUM” zajmujący się ekspertyzami pism i dokumentów. Został biegłym grafologiem sądowym dla Okręgowych Sądów
Apelacyjnych w Warszawie, Krakowie i Katowicach oraz zaprzysięgłym rzeczoznawcą dla Sądu Biskupiego.
We wrześniu 1943 r. został aresztowany przez niemieckie SIPO i trafił do więzienia przy ul. Montelupich. W grupie 326 osób wywieziony 1 października do obozu koncentracyjnego w Auschwitz i otrzymał numer obozowy 152968.
Zmarł 28 listopada 1943 r.
***
Spis treści
SŁOWO WSTĘPNE ………………………………………………………. 5
Romuald Wilusz
Wspomnienia z powstania r. 1863 i z niewoli …………… 8
ANEKSY …………………………………………………………….. 128
• Kawalerzyści – uczestnicy boju o Miechów (próba rekonstrukcji) ……. 128
• Zeznania Romualda Wilusza z marca 1863 roku ………… 137
• Opis wyprawy Mossakowskiego wg relacji Czesława Pieniążka …….. 139
• Z akt sprawy sądowej Franciszka Bandrowskiego, Edmunda Psarskiego i Józefa Psarskiego … 142
• Wyroki na Romualdzie Wiluszu, Wincentym Górnisiewiczu i Bałazińskim wydane 17 czerwca 1863 r. …. 146
• Wykaz uczestników bitwy pod Rybnicą i Jurkowicami …….. 157
• Opis starcia pod Jurkowicami ……………………………… 201
Romuald Jan Faustyn Wilusz (O AUTORZE) …………………… 212
• Władysław Wilusz ………………………………………… 227
• Adam Seweryn Wilusz ………………………………………… 232
• Wybór utworów Adama Wilusza …………………… 268
NOTY BIOGRAFICZNE ………………………………………… 284
O AUTORACH …………………………………………………… 332
WYKAZ SKRÓTÓW …………………………………………………… 337
BIBLIOGRAFIA SELEKTYWNA ……………………………… 338
INDEKS MIEJSCOWOŚCI ……………………………… 344
INDEKS NAZWISK ………………………………………… 349
